درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم

نیاز به فعّالیت اقتصادی

هر جامعه‌ای برای ادامهٔ زندگی و رفع نیازهای خود ناگزیر است از منابع طبیعی استفاده کند و وسایل مورد نیاز خود را تولید کند. به این کار «فعّالیت اقتصادی» گفته می‌شود.

در سال هفتم با انواع فعّالیت‌های اقتصادی آشنا شدید و آموختید که تولید ممکن است تولید کالا یا خدمت باشد. کشاورزان در مزرعه و باغ و کارگران در کارخانه و کارگاه، کالا تولید می‌کنند. پزشکان، معلمان، پلیس، کارمندان و … خدمت ارائه می‌کنند. برخی افراد نیز خدمات و کالاهای تولید شده را توزیع و مبادله می‌کنند و به دست مصرف کنندگان می‌رسانند. پس در هر جامعه‌ای عده‌ای به فعّالیت‌های تولیدی و توزیعی مشغول‌اند. از سوی دیگر همهٔ افراد جامعه و حتی تولید کنندگان و توزیع کنندگان به نوبهٔ خود مصرف کننده‌اند. افراد در این فعّالیت‌ها با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. بدین ترتیب هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون فعّالیت‌های اقتصادی به حیات خود ادامه دهد و در همهٔ جوامع، چرخهٔ تولید، توزیع و مصرف وجود دارد و همواره بین افراد روابط اقتصادی برقرار می‌شود.

بهره‌وری در تولید، توزیع و مصرف

برای افزایش بهره‌وری در فعّالیت‌های اقتصادی، باید بهره‌وری را در تولید و توزیع افزایش دهیم و الگوی مصرف را نیز عقلانی کنیم. در درس قبل با نمونه‌هایی از مصرف بهینه یا بهره‌وری در مصرف آشنا شدید.

افزایش بهره‌وری به این معناست که با روش‌های مناسب، هزینه‌های خود را با حفظ کیفیت کالا یا خدمات، کاهش دهیم و در مقابل، خروجی‌های فعالیت اقتصادی خود (ستانده) را افزایش دهیم.

برای مثال اگر در کارگاهی روزی 10 جفت کفش تولید شود و صاحب کارگاه با اجاره کردن یک ساختمان به قیمت ارزان‌تر و آموزش دادن و تشویق نیروی کار یا ابداع یک روش جدید یا اختراع یک وسیله، میزان تولید را به 13 جفت کفش در روز افزایش دهد، در اینجا می‌گوییم بهره‌وری اتفاق افتاده است.

البته علاوه بر افزایش میزان تولید کالاها و خدمات، افزایش کیفیت آنها نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

بهره‌وری سبز

در سال هفتم خواندید که از دیدگاه اسلام، طبیعت و منابع طبیعی، آیات و نشانه‌های حکمت خداوند و نعمت‌های الهی هستند. و انسان حق استفادهٔ بی‌رویه از طبیعت و لطمه زدن به آن را ندارد. همچنین پی بردید که از منظر اسلام، اقتصاد و تولید وسیله‌اند نه هدف. یعنی تولید وسیله‌ای است که انسان از طریق آن نیازهای خود و جامعه را رفع می‌کند و به مسائل مهم‌تر می‌پردازد.

در دنیای امروز، تولید با هدف کسب سود بیشتر انجام می‌گیرد و سودجویان بدون توجّه به تخریب و نابودی طبیعت همچنان به تولید بیشتر ادامه می‌دهند.

پس از انقلاب صنعتی و به ویژه در 150 سال اخیر، کشورهای صنعتی و قدرتمند به بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی و طبیعت دست زده‌اند تا بتوانند کالاهای بیشتری تولید کنند. کشورهای صنعتی امروز سعی می‌کنند از طبیعت و منابع طبیعی خود محافظت کنند اما با تبلیغات و تحت تأثیر قرار دادن مردم دیگر کشورها، مصرف‌گرایی را که موجب تخریب محیط زیست می‌شود، تشویق می‌کنند. امّا افزایش تولید به هر روش و هر قیمتی مجاز نیست. افزایش تولید و فعّالیت‌های اقتصادی اگر به محیط زیست لطمه بزند، با اصول بهره‌وری سازگار نیست؛ زیرا نابودی و تخریب طبیعت، خود هزینه‌های مجدد و مشکلات جبران ناپذیری برای ما به وجود می‌آورد.

برای مثال، در دو دههٔ اخیر در نواحی داخلی کشور ما به طور بی‌رویه چاه‌های عمیقی حفر شد. آب این چاه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی برای افزایش تولید محصولاتی چون پسته به مصرف رسید اما حفر بی‌رویهٔ چاه‌ها مشکلات زیادی چون کم آبی شدید در منطقه، خشک شدن مزارع و تخلیهٔ روستاها و یا افزایش احتمال بروز زمین لرزه را به دنبال دارد که جبران آنها بسیار دشوار است. مثال دیگر در این مورد، استفادهٔ بی‌رویه از کودهای شیمیایی و سموم کشاورزی است. مصرف این مواد اگرچه میزان تولید سبزیجات و میوه‌ها را بالا می‌برد اما به دلیل انتقال سموم به آب و خاک و بدن انسان، موجب شیوع بیماری‌های خطرناک می‌شود و پس از آن باید هزینه‌های زیادی برای درمان مردم صرف شود. آموزش کشاورزان در این زمینه و نظارت بر میزان مصرف سموم و کودهاهی شیمیایی و همچنین ترویج شیوه‌های جدید کشاورزی از وظایف وزارت جهاد کشاورزی است.

بدین ترتیب امروزه با توجه به اهمیت حفظ محیط زیست، به جای واژهٔ بهره‌وری از«بهره‌وری سبز» استفاده می‌شود. منظور از بهره‌وری سبز این است که از ابزارها، روش‌ها و فناوری‌های مختلف در همهٔ مراحل تولید، توزیع و مصرف به گونه‌ای استفاده کنیم که تأثیرات مضر و منفی فعالیت‌ها بر محیط زیست به کمترین حد ممکن برسد.

بهره‌وری در کشور ما

به بریدهٔ اخبار روزنامه‌ها توجه کنید.

متأسفانه کشور ما در مقایسه با برخی کشورها از نظر بهره‌وری وضعیت چندان مطلوبی ندارد. بنابراین، همه موظفیم با برنامه ریزی صحیح، نگرش بهره‌وری را در همهٔ فعّالیت‌های بخش‌های مختلف اقتصادی (کشاورزی، صنعت و خدمات) ترویج کنیم و به کار بگیریم.